Polemiek

De nar

2012-02-19T12:31:00.002+01:00

Kaarsrecht loopt ze, Bettina Wulff. Haar benen kuis in het zwart, haar armen streng zwaaiend alsof ze marcheert. Ze lijkt iets langer dan haar man die een tikkeltje gebogen naast haar loopt. Zijn schouders hangen naar voren, de hare zijn stram opgetrokken. De foto stond in NRC Handelsblad van vrijdag 17 februari. De dag dat prins Johan Friso onder een lawine kwam en niemand dat nog wist.
Is het een maatpakje van een of andere dure designer dat ze draagt? Daar stond ze immers bekend om, de tweede echtgenote van de onlangs afgetreden Duitse president Christian Wulff. Chique kleding, dure hotels, een vriendschappelijke hypotheeklening van een half miljoen, vakanties, businessclass-tickets. Of hij de boel echt heeft geflest staat niet vast. Hij heeft wanhopig de hoofdredacteur van Bild gebeld, schijnt. Bild is het boulevardblad dat mensen maakt en breekt. Hij heeft gedreigd dat het "oorlog" werd als het blad zou berichten over een privélening van 500.000 euro, schijnt. Er is veel schijn in dit verhaal. Schone schijn. De journalistiek leeft daar van. Niet alleen de riooljournalistiek, ook de reguliere. Schijn bedriegt, maar dat is waarnaar we allemaal verlangen. Naar bedrog dat glimt.
Na het lezen van al het nieuws, weet ik niet wat waar is. Het Duitse publiek is verontwaardigd, dat is duidelijk. Wulff flirtte met een verlangen dat menselijk is, maar niet Duits genoeg. Mooie huizen, mooie auto's, mooie vrienden, een mooie vrouw. Succes dat zich laat benoemen met namen als Ferrari, Gucci, Hermès en dat opvallend vaak blond is. Merken die meer zijn dan hun producten en die in de tegenwoordige tijd wereldwijd zonder spraakverwarring een signaal afgeven: ik heb het gemaakt, ik hoor erbij. En dat wil iedereen graag, erbij horen.
De tragiek van het mensenlijk bestaan is dat het verlangen meestal meer oplevert dan de bevrediging ervan. Het kapitalistische systeem (en niet alleen dat) drijft op verlangen. Verlangen dat afgunst voedt, maar ook ambities, verlangen dat om meer vraagt, en nog meer. Wulff had veel, maar wilde schijnbaar meer. Wie macht heeft, wil geld, wie geld heeft wil macht. Mensen hebben onrust nodig om te bewegen en verlangen brengt die onrust teweeg. De Duitsers eisen beheersing van die verlangens, van hun president en van Europa. Tegelijk kopen ze en masse Bild en vieren ze dit weekend carnaval. De wereld staat even op zijn kop. Koningin wordt moeder. Prins wordt zoon. Nar wordt koning.
Wereldwijd voeden levensgrote reclameposters een verlangen dat even menselijk als levensbedreigend is. We kunnen nog mooier worden, nog rijker, nog succesvoller. Maar wat blijft erover als het verlangen is bevredigd? Whitney Houston was extreem getalenteerd, succesvol en rijk. Christian Wulff had een prachtige carrière in publieke dienst. Johan Friso is ook niet onbemiddeld, niet in talent en niet in geld. Allemaal zijn ze gevallen deze week. En waarom? Omdat ze zichzelf niet meer in de hand hadden, klinkt het verwijt. Omdat ze zich niet konden beheersen. Maar mogen wij anderen, anderen die wijzelf willen zijn, verwijten dat zij de grenzen van hun verlangen hebben bereikt en zich daarom geen raad meer weten? Ik weet het niet. Als ik naar de rug van Bettina Wulff kijk, die opgetrokken schouders, betreur ik het dat zij geen nar in haar hofhouding had. Iemand die haar op tijd waarschuwde dat haar klerenkast nu wel erg vol werd. Zoals ik Witney Houston een manager had gegund die haar van het podium had afgehouden toen haar stem haar al verlaten had. Iemand die Johan Friso had uitgelachen toen hij off piste wilde gaan skiën.
In het middeleeuwse Europa beschikte elk hof over een nar. Een vaak even onooglijke als wijze clown die, naïef als een kind, durfde te roepen dat de keizer geen kleren aanhad als hij aan de hoogmoed ten prooi viel. Een hoogmoed die iedereen overvalt als hij nergens meer naar kan verlangen. In de negentiende en twintigste eeuw vervulde de pers soms deze clowneske rol om mensen te waarschuwen voor hun eigen val. Maar ook de journalistiek is inmiddels overgeleverd aan een grenzeloos verlangen, namelijk om te heersen over de mening van anderen. De mantelpakjes van Bettina zijn wat dat betreft vergelijkbaar met de berichten in NRC Handelsblad over het drama in Lech. Het zijn beelden van hoogmoed en niemand die ervoor heeft gewaarschuwd.

In een tijd dat we alles op eigen verantwoordelijkheid en persoonlijke wilskracht gooien hebben we elkaar nodiger dan ooit. Niet om elkaar op te drijven als lemmingen om nóg rijker te worden, nóg mooier en nóg succesvoller, maar door op tijd de wijn van tafel te halen. De fotograaf van Reuters die de Duitse president en zijn vrouw Bettina op de rug portretteerde heeft precies dat moment vastgelegd. Majesteit, genoeg gedronken.
Had hij het maar eerder gedaan.

Toezicht

2012-02-19T10:11:00.001+01:00

Oud-staatsraad Rein Jan Hoekstra gaat het toezicht op de advocatuur controleren (De Volkskrant 30 januari). Het toezicht op de woningcorporaties heeft gefaald. En het toezicht op de HBO-instellingen wordt verscherpt. We stapelen toezicht en controle alsof het bakstenen zijn. Wat ontbreekt is het cement van de persoonlijke verantwoordelijkheid.

Het begon bij de accountants en daarna vielen ze allemaal als dominostenen achter elkaar. Bankiers, advocaten, priesters, HBO-bestuurders en deze week de topman van een woningcorporatie. Er ging “iets” mis en daaraan moet “iets” worden gedaan. Antwoord: meer toezicht. En als het toezicht faalt, moet er controle op het toezicht komen. Het is dat Nederland zoveel oud-bestuurders heeft, anders hadden we een chronisch tekort aan mankracht op de controlemarkt. Arthur Docters van Leeuwen, Wim Deetman, Rieke Samson en nu weer Rein Jan Hoekstra, ze hebben er allemaal een interessante oudere dag aan. Dat is hen van harte gegund, maar deze manier van denken gaat voorbij aan wat volgens mij het cement van een samenleving is, namelijk persoonlijke verantwoordelijkheid nemen. Zeker als professional.

Persoonlijke verantwoordelijkheid nemen betekent heel simpel dat je je werk naar eer en geweten doet. Ja, dat betekent schipperen. Jouw eer en jouw geweten hoeven immers niet te stroken met die van je baas of je klant. Daar praat je over, daar maak je keuzes in. Als freelance journalist weet ik bijvoorbeeld maar al te goed dat de waarheid niet bestaat en dat je nieuws op heel veel verschillende manieren kunt brengen. Leg eens drie ochtendkranten naast elkaar en je ziet dat de wereld er in De Telegraaf anders uitziet dan in De Volkskrant. Dat laat onverlet dat er een ondergrens is aan wat mensen kunnen, of mijns inziens zelfs moeten, tolereren. Voor de een ligt die grens misschien wat verder dan voor een ander, maar vrijwel iedere professional heeft een professioneel geweten. De waarheid heeft veel gezichten, de leugen maar één. Dat is de grens.

De professionele verantwoordelijkheid lijkt in de loop van de tijd te zijn weggelekt in een moeras van collectieve verantwoordingsconstructies waarin niemand meer goed weet who ’s to blame. Fouten in de bedrijfsadministratie, omkoopsommen in de vastgoedbranche, malafide beleggingsproducten, speculeren met derivaten en zelfs seksueel misbruik, het wordt achteraf verkocht alsof het gewoon was, omdat “iedereen” het deed. Achter de grote rug van het collectief is het veilig schuilen. Zeker met al die toezichthouders die op hun beurt weer worden gecontroleerd.

Ik ben ervan overtuigd dat nog meer toezicht en controle professionals niet helpen hun werk beter te doen. En ze helpen ook niet om klanten en burgers het vertrouwen terug te geven waaraan zij wel behoefte hebben. Vertrouwen is namelijk gebaat bij mensen die verantwoordelijkheid durven nemen, niet bij hen die er alleen maar verantwoording over afleggen. Neem de financiële dienstverlening. Ik krijg al maanden post van de ING over mijn beleggingsproducten met allerhande ingewikkelde zinsconstructies die suggereren dat ik enorm heb geboft. De bank legt verantwoording af en refereert aan nieuwe regels, nieuwe afspraken en andere toezichthouders. Nergens staat dat de bank zich, net als alle andere financiële dienstverleners, gewoon heeft laten meeslepen met de drift om nog meer om te zetten en dat dit ten koste is gegaan van zijn klanten. Nergens wordt uitgelegd hoe het zover heeft kunnen komen met die credit default swaps en hoe de bankiers daar zelf tegenover stonden. Niemand neemt zijn persoonlijk verantwoordelijkheid en dat is wat mij het meeste stoort. Niet het verlies op de lopende rekening, maar het gebrek aan persoonlijke moed.

Het vertrouwen in de financiële wereld is niet geschaad omdat er teveel verantwoording is afgelegd, maar omdat er te weinig persoonlijke verantwoordelijkheid is genomen. Precies hetzelfde geldt voor de vastgoedwereld, de katholieke kerk, de accountancy of de advocatuur. “Extra controle om het toezicht transparant te maken” helpt niemand aan een geweten. Terwijl dat precies is waaraan we behoefte hebben. Aan mensen die hun werk naar eer en geweten doen. Wie daarbij fouten maakt, moet zich achteraf durven verantwoorden, zo nodig bij de rechter. De collectieve grens van wat toelaatbaar is en wat niet wordt getrokken in de openbare rechtspraak. De individuele grens van persoonlijke verantwoordelijkheid trekt iemand als hij in de spiegel kijkt. Niet achter de rug van de controlerende toezichthouder.

(eerder gepubliceerd in De Volkskrant maandag 6 februari 2012)

Transparantie

2012-01-28T14:23:00.001+01:00

Wie het woord heeft bedacht, weet ik niet, maar als hij het merkenrechtelijk had gedeponeerd, was hij binnen geweest. Transparantie. Spreek het langzaam uit en je krijgt een vieze smaak in de mond. Van zoveel helderheid ga je zweten.
Transparant betekent eigenlijk "doorzichtig", maar wordt in een politiek-economische setting vaker vertaald als "zichtbaar". Het is zo'n tien jaar geleden in zwang gekomen toen een aantal bedrijven de boel onwaarschijnlijk fleste - Enron en Worldcom in de VS, Parmalat in Italië, Ahold en Worldonline in Nederland. Valse cijfers, frauduleuze winstverwachtingen, verstopte brieven, misleidende brochures. Als reactie op dit uit de hand gelopen utopisme van de vrije markt tuigden overheden wetten en regels op die de oermenselijke drift om ten koste van alles en iedereen te winnen moesten beteugelen. In Amerika heette die wet de Sarbanes Oxley Act (vaak liefkozend Sox genoemd), Nederland hield het op een code die werd vernoemd naar een van haar bedenkers, oud-Unilever topman Morris Tabaksblat.
Een van de pijlers van de code-Tabaksblat was het woord "transparantie". Als klanten, aandeelhouders en toezichthouders nu maar echt wisten wat er gaande was in een onderneming, zou het allemaal wel goed komen. Alles moest zichtbaar worden, de verwachtingen, de cijfers, de bonussen. Alsof van die zichtbaarheid enige beteugeling zou uitgaan.

De kinderboekenschrijver Paul Biegel schreef in 1974 het boek De vloek van Woestewolf dat hetzelfde jaar nog succesvol werd verfilmd als tv-serie. In de serie vertolkte de inmiddels overleden acteur Henk van Ulsen de hoofdrol van dokter Kroch, bij wie op een dag een kist vol goud wordt bezorgd. De brief die bij de kist zit, gooit de dokter ongelezen weg, omdat de afzender ervan, de hertog van Woestewolf, nauwelijks serieus kan worden genomen; hij lijdt namelijk aan goudkoorts.
Als twee struikrovers de kist met goud vervolgens roven, wordt de dokter gealarmeerd en besluit hij op zoek te gaan naar de hertog van wie niemand weet of hij echt bestaat. Desondanks blijft de dokter zoeken, ook al doen zich vreemde zaken voor. Spoken bestaan niet, gelooft Kroch. "Alles is te verklaren met wetenschap". Totdat hij er achter komt dat het goud van Woestewolf geen gewoon goud is. Je kijkt er dwars doorheen.

De regelgeving over transparante verslaglegging van de bedrijfsvoering beoogde eerlijkheid, bescheidenheid en verantwoordelijkheid. In de praktijk leidde zij vooral tot een vergroting van de bureaucratie (in het jargon corporate governance genoemd) en tot een exponentiële stijging van de bonussen. Toen Jan van bedrijf X er namelijk achter kwam dat Piet van bedrijf Y veel meer verdiende dan hijzelf (en dat stond met zoveel woorden zichtbaar in de financiële verantwoording), drong hij bij zijn raad van commissarissen snel aan op een substantiële verhoging van zijn gage. En anders zou hij wel naar het buitenland gaan waar je je kop met goed fatsoen wel boven het maaiveld mag uitsteken en waar het niet vies is veel te verdienen. Transparantie had zo een prijsopdrijvend in plaats van een nivellerend effect. Met alle gevolgen voor de huidige schuldencrisis van dien.

Het is spijtig dat economische wetenschappers en financiële consultants zo weinig kinderboeken lezen en niet eerder een keer een crèche zijn binnengestapt. Wie een gemiddelde peutergroep bezoekt, krijgt namelijk een glashelder inzicht (transparant!) in wat de mens ten diepste vermag. Twee woordparen horen daar onherroepelijk bij: "van mij" en "ik ook". Als Tom met de blokken speelt, pakt Marcel ze van hem af. "Van mij!" Als Stacy ziet dat Madeleine een barbie heeft, wil zij er ook één. "Ik ook!" Transparante verslaglegging van deze incidenten zal het gedrag van de kinderen niet veranderen. Een montere leidster die Tom en Marcel samen aan het werk zet, kan dat wel. "De blokken zijn van ons allemaal jongens." En Madeleine kan haar eigen pop voortaan maar beter thuis laten. Dat geeft rust op de groep.

Transparantie is als het goud van Woestewolf, je kijkt er dwars door heen. Doorzichtige zichtbaarheid is het en daarmee een tegenstelling in zichzelf. Jammer dat er op het World Economic Forum in Davos geen peuterleidsters aanwezig zijn.

Bibliothecaresse

2012-01-12T10:47:00.002+01:00

Terwijl ik op duizend meter hoogte in een Gasthof op een alm (dat is een weide) in Oostenrijk lag te slapen, afgesneden van de werkelijkheid door een ongekende sneeuwval die zelfs een tochtje naar het dal vrijwel onmogelijk maakte, droomde ik over Nederland. Ik wist toen nog niets over de reis die Rob Oudkerk had gemaakt naar Hong Kong, ik had zijn analyse over ons visieloze landje nog niet gelezen (de Volkskrant 8 januari 2012) noch het commentaar daarop van Volkskrant-journaliste Sheila Sitalsing. Oudkerk vindt ons slap, een eeuwige tweede, een hyperig, onbeschoft k.u.t. landje dat niet meer weet wat beschaving is. Een land zonder agenda, zonder visie, zonder moed.

Op de Oostenrijkse alm was Hong Kong ver weg, te ver voor mijn verbeelding. Ik droomde alleen maar over het land waar ik ben geboren, maar niet over zijn tulpen of zijn taal, zijn wolkenluchten of zijn dichters. Ik droomde - oh rijkdom van het onvoltooide - over de arbeidsmarktanalyse die het Research Centrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt eind 2011 publiceerde. Daarin stond dat het helemaal zo slecht nog niet gaat op de arbeidsmarkt in Nederland. Jongeren doen er alleen goed aan niet te kiezen voor een (loop)baan als jurist of journalist. En wat je in elk geval niet meer moet worden in 2012 is bibliothecaresse.
Omdat ik journalist ben, en jurist, is zo'n analyse natuurlijk altijd even slikken. Niet voor niets droomde ik erover. Ik herinner me de tijd dat ik afstudeerde en solliciteerde (nu twintig jaar geleden) nog goed. Honderden brieven, honderden afwijzingen. Mr.drs. en cum laude afgestudeerd met een stage aan de Sorbonne in Parijs, het maakte allemaal niet uit. Jurist en journalist, het was, ook twintig jaar geleden al, een qua arbeidsmarktperspectief hopeloze combinatie.
Het was niet erg. Het is niet erg. Wet en woorden vinden altijd hun weg. Het wordt alleen steeds moeilijker ze te vinden op de plaats die er ooit voor was bedoeld: de bibliotheek.

De bibliotheek was voor mij als kind, als scholier en als student niets minder dan het heilige der heilige. Het was de plaats waar kennis gratis voor het oprapen lag, een schuilplaats voor de zoekenden, een vindplaats voor de onwetenden. En voor wie dreigde te verdrinken in die overvloed van woorden, was er altijd de zwijgende engel achter de balie die vond wat onvindbaar leek: de bibliothecaresse. Alwetend, overtuigend en bescheiden wist zij geheimen te openbaren en leerde zij honderden, duizenden kinderen niet alleen hoe zij antwoorden konden vinden op hun vragen, maar ook hoe zij nieuwe vragen konden stellen. Een bron van eeuwige jeugd was zij, een verlangen naar weten en nog meer weten. Zij was de toekomst zelf, al was zij soms op leeftijd.
Zou het die alwetende bescheidenheid zijn die haar nu wordt verweten? Want de bibliothecaresse heeft in Nederland haar langste tijd gehad. Nederland wil geen denkers meer, maar doeners. Nederland wil geen lezers meer, maar ondernemers. Geen gratis kennis, geen stilte tussen de regels. Nederland wil niet zoeken, maar vinden, geen vragen, maar antwoorden. Hup, handen uit de mouwen en neuzen uit het boek. Dat doen ze in China immers ook, neuzen uit boeken halen. Dat heet censuur.

De Amerikaanse schrijver Michael Cunningham schreef in 1998 een boek waarmee hij de Pulitzer Prize won. Het heet The Hours en het gaat over drie vrouwen in drie verschillende tijdsgewrichten die van woorden leven en daarmee hun leven vormgeven. Eén van de vrouwen is gemodelleerd naar het voorbeeld van de schrijfster Virginia Woolf, de ander is een redactrice van een uitgeverij. De derde vrouw verlaat in de jaren vijftig haar jonge gezin in de VS en wordt bibliothecaresse in Toronto. Ze kiest niet voor een groot en wild meeslepend leven in een ondernemende wereldstad als Hong Kong, maar verdwijnt tussen de schappen in een haar onbekende stad. Het boek van Cunningham werd in 2002 verfilmd. Nicole Kidman won een Oscar voor de beste vrouwelijke hoofdrol. Zij speelde Virginia Woolf.

In mijn droom vloeide de arbeidsmarktanalyse van het ROA langzaam over in de uren van Cunningham, onwerkelijk als de metershoge sneeuw voor het raam. Zwetend werd ik wakker in het besef dat ik leef in een land dat de bibliothecaresse wegbezuinigt ten gunste van asfalt. Geen woorden maar wegen. Volgens mij noemen ze dat in Hong Kong visionair.

De voorbije tijd

2012-01-01T08:29:00.010+01:00

El naufragio de los hombres, vertaald in het Engels als the Wreck of Men is een video-object van de Argentijnse kunstenaar Charly Nijensohn. Het bestaat uit een drieluik van filmbeelden waarop eenzame menselijke vormen in een adembenemend, desolaat landschap figureren. Nijensohn maakte de opnamen op een zoutvlakte in Bolivia waar armoede en commerciële zoutwinning het voortbestaan van de plaatselijke bevolking, de Aymara, bedreigen. Naufragio is letterlijk vertaald wrak, maar het Engelse “wreck” kan ook schipbreuk of ondergang betekenen. Zo zal Nijensohn het hebben bedoeld. Wie naar de beelden kijkt (en dat kan nog tot 15 januari in het Kröller-Müller museum) bekruipt het gevoel van een nederlaag. De figuranten in de installatie, allemaal Aymara, zijn niets meer dan schaduwen die slechts herinneren aan wat mensen moeten zijn geweest. Als kruizen staan zij stil in het landschap, geteisterd door slagregens en windvlagen. Wolken razen langs de hemel, zon en zout kleuren de grond, maar de mens blijft gezichtsloos als een leeg object, een symbool van tergende eenzaamheid en, inderdaad, verval. Op den duur, zo suggereren de beelden, zullen de figuren verweren in het veld. Gegeseld door de elementen zullen zij vergaan tot het zout waarop zij staan. Wat de mens vernietigt, zal de mens vernietigen. Totdat de aarde weer woest en ledig zal zijn, zoals het ooit begon.

De Aymara, een bevolkingsgroep van zo’n twee miljoen mensen, spreken een taal waarin de verleden tijd wordt gepresenteerd als iets wat voor ons ligt in plaats van achter ons. Zoals kinderen de verleden tijd soms gebruiken om aan te duiden wat zij van plan zijn te gaan doen - “en dan was jij de juffrouw en ik het kind en dan stuurde jij mij weg” - zo formuleren de Aymara hun verleden als hun toekomst, de voorbije tijd als hun toekomende. Misschien dat wij op een soortgelijke manier het voorbije jaar 2011 kunnen vertalen in het komende jaar 2012. Het jaar waarin zo veel wat van waarde is schipbreuk leed - de kunsten, de geestelijke gezondheidszorg, het vertrouwen in de rechtspraak - verdient het opnieuw te worden geleefd, als constructie van verlangen naar iets dat niet alleen wordt afgebroken, maar ook wordt opgebouwd, niet alleen vergaat, maar ook vrucht draagt. Met het in beeld brengen van het verval van de zoutvlakten in Bolivia en het volk dat daar woont, heeft Nijensohn pijnlijk prachtig laten zien hoe noodzakelijk het is ons te blijven snijden aan schoonheid. Want dat is wat kunst doet. Schipbreuk leiden. Moge 2012 dat lijden verlichten.

Wilszwakte

2011-10-10T16:05:00.000+02:00

Op zoek naar mogelijkheden om de steeds maar groeiende kosten van de gezondheidszorg te beheersen, opperen beleidsmakers en verzekeraars steeds vaker om rokers, drinkers en eters meer premie te laten betalen. Zij die genetisch zijn belast met een gezondheidsprobleem mogen rekenen op enige solidariteit van de premie betalende massa, maar zij die zich bewust en vermijdbaar overgeven aan evident schadelijke activiteiten als roken, drinken of (teveel) eten, mogen anderen niet op laten draaien voor hun zelfdestructieve gedrag. De samenleving zou deze "rokers en gulzigaards" hoogstens één keer een traject "psychische begeleiding tegen wilszwakte" kunnen aanbieden, zoals een brievenschrijver in de Volkskrant woensdag 5 oktober voorstelde. En voor de rest betaalt de vervuiler, ook als hij niemand anders vervuilt dan zichzelf.
Sinds we weten dat ons brein plastisch is en wij ons brein zijn, wordt meer dan ooit de suggestie gewekt als zouden mensen altijd in staat zijn het geluk in hun voordeel te keren. Ondanks dat wetenschappelijk al lang is vastgesteld dat verslaving net als borstkanker of schizofrenie een sterk genetische component heeft en dus weinig met wilszwakte heeft te maken, blijven mensen maar geloven dat wie echt wil alles kan. Dat is een schromelijke overschatting van het menselijke vermogen, vrees ik. Wilskracht helpt bij het halen van bepaalde doelen, maar verblindt evenzeer. Zij die uit zijn op hun eigen succes verliezen even zo vaak de ander uit het oog. En dat terwijl de mens bij uitstek een sociaal wezen is. Zonder anderen verpieteren we allemaal.
Minister Schippers van Volksgezondheid zei dit weekend in NRC Handelsblad dat ze geen levensstijlpolitie wil. Dat pleit voor haar. Tegelijk bezuinigt deze minister miljoenen op de GGZ. Die psychische begeleiding tegen wilszwakte zit er dus sowieso niet meer in. Wat rest is de acceptatie dat er ziekten zijn waarmee wij, als individu en als samenleving, zullen moeten leren leven. Financieel én emotioneel. De werkelijkheid zit vol blauwe plekken en die moeten we niet verdoezelen, maar verzorgen. Niet uitsluiten, maar insluiten.

Uitverkoop

2011-07-03T11:20:00.001+02:00

Alsof alles van waarde in de uitverkoop stond deze week. Op maandag waren het de musici en acteurs die na een Mars van Beschaving het Binnenhof bereikten en tevergeefs lieten horen en zien dat ze toch echt de moeite waard zijn. Staatssecretaris Halbe Zijlstra was er niet gevoelig voor en zette de boel in de etalage. Die voorraden aan cultuur moeten nodig verramsjt.
Op woensdag waren het de patiënten van de geestelijke gezondheidszorg. Hoewel zij en hun hulpverleners uit de GGZ veel minder publicitaire aandacht trokken - een schizofreen doet het beeldtechnisch toch minder dan, pak 'm beet, Halina Reijn - stonden ook zij manmoedig te verkleumen op het Malieveld. Minister Schippers nam een petitie aan waarop meer dan 40.000 handtekeningen stonden, maar ze had de kortingsbonnen voor de dolle dwaze dagen al verstuurd. Donderdag loodste zij probleemloos haar plannen langs de liberale lolbroeken en rancuneuze rakkers van het kabinet waardoor de zotten en zinnelozen van deze wereld voortaan zelf een deel van hun behandeling mogen betalen. "Vogel het zelf maar uit", staat op het reclamebord dat boven de ballenbak van de bezuinigingen hangt. "Iedereen ondernemer".
Op vrijdag ten slotte volgde het nieuws dat de Nederlandse literaire uitgeverijen in zulk zwaar weer zitten dat de Arbeiderspers is genoodzaakt samen te gaan met A.W. Bruna dat van oudsher een sterkere commerciële positie heeft. Dat komt vooral door bestseller kanonnen als Stieg Larsson, John Grisham en Suzanne Vermeer. In een tijd waarin veiligheid vóór justitie komt en wraak belangrijker is dan vergeving, verkopen bloeddorstige fantasieën over verkrachting, moord, afpersing en mishandeling nu eenmaal beter dan gedichten over de herfst en de dood van een geliefde.
In een wanhopige poging grip te krijgen op het gevoel van nutteloosheid dat mij deze week bekroop, herlas ik de gedichten van Lucebert. Zijn beroemde dichtregel "Alles van waarde is weerloos" prijkt al sinds 1979 in neonletters op een kantoorflat waarin een verzekeringsmaatschappij is gevestigd. Zo nieuw is het streven naar cultureel ondernemerschap dus niet. Hoe hard de maatregelen van dit rancunekabinet de schoonheid en de troost ook treffen, hoe luid de investment bankers en consultants straks ook het Nederlandse lied op Radio 2 zullen meebrullen, er zullen altijd weer dichters op staan, nuttelozen die woorden zoeken voor wat er is en wat er is geweest.
Door alle eeuwen heen zijn machthebbers bang geweest voor wat zij niet kunnen beheersen; gekte en gedichten. Laten we elkaar daarom fluisterend voorlezen in de holte van de nacht. Laten we niet oordelen, maar meedelen, laten we blijven schrijven en zingen over wat wij zien en horen, ruiken en voelen, en laat ons nooit vergeten dat verbittering hoop verstikt.

de zoeker naar de aard van een gedicht en
van des gedichts dichter
hij zal doof zijn voor het ijlingse
loven en laken van modejager & modeverguizer

de dichter hij eet de tijd op
de beleefde tijd
de toekomende tijd
hij oordeelt niet maar deelt mede
van dat waarvan hij deelgenoot is

mijn gedichten zijn gevormd
door mijn gehoor
en door de bewondering voor
en de verwantschap met
friedrich hölderlin & hans arp

de tijd der eenzijdige bewegingen is voorbij
daarom de proefondervindelijke poëzie is een zee
aan de mond van al die rivieren
die wij eens namen gaven als
dada (dat geen naam is)
en
daar dan zij wij damp
niemand meer rubriceert

Lucebert
Verzamelde gedichten (2002)

Winterreis

2011-05-18T16:12:00.006+02:00

Op 31 januari 1797 werd Franz Schubert geboren. Zijn vader, een onderwijzer, had negentien kinderen uit twee huwelijken. Frans was het op één na jongste kind uit de eerste verbintenis. Negen van de veertien kinderen uit dat huwelijk stierven op jonge leeftijd. Ook Franz. Althans, hij stierf op jonge leeftijd volgens onze hedentijdse begrippen, in 1828. Hij was toen 31 jaar oud. Jong, zeggen wij nu. Veel te jong, vond ook de dichter die zijn grafschrift schreef. Op Schuberts tombe in Wenen staat namelijk: Die Tonkunst begrab hier einen reichen Besitz aber noch viel schoenere Hoffnungen. Een rijk bezit voor de muziek waarin nog zoveel belofte school, dat was Schubert. Hij stierf straatarm en teerde zijn korte volwassen leeftijd voornamelijk op (rijkere) vrienden die zijn talent herkenden. Zijn nagelaten bekentenis over wat het leven is, of zou moeten zijn, bestaat uit 988 muzikale werken, waaronder acht symfonieën, vijftien strijkkwartetten, drie pianotrio's en 567 liederen met pianobegeleiding. Winterreise is een van de bekendste liederencycli die Schubert componeerde, vlak voor zijn dood. Fremd bin ich eingezogen, fremd zieh' ich wieder aus luiden de eerste zinnen van de cyclus. Ik ben als een vreemde binnengetreden en als een vreemde zal ik weer gaan. Zo moet Dominique Strauss-Kahn zich voelen in de gevangenis van Rikers Island. Een vreemde.
DSK is de van aanranding beschuldigde topman van het IMF en de gedoodverfde opvolger van de Franse president Sarkozy. Hij is nu twee keer zo oud als Schubert was toen die zijn laatste adem uitblies. De staat van dienst van DSK is indrukwekkend. Althans, volgens onze hedentijdse begrippen. Strauss-Kahn zetelde sinds 1986 in het Franse parlement, was minister van, onder andere, Financiën, hoogleraar, een "briljant" econoom en de mogelijke redding van Frankrijk tegen het donkere gevaar dat de blonde Marine Le Pen zo opgewekt verdoezelt. Het kamermeisje dat DSK ongewenst zou hebben bejegend, is van Afrikaanse afkomst, lees ik op internet. Wat zou hij hebben gedaan als hij Marine toevallig in de douche was tegengekomen? Zou hij zijn schaamte hebben bedekt of haar net zo stoutmoedig hebben vastgegrepen als de immigrante?
Franz Schubert had één grote liefde, Therese Grob. Zij was niet mooi, zeggen historici, maar zij inspireerde Franz ondertussen wel tot het schrijven van zeker 144 liederen. Hij kon financieel niet voor haar zorgen en daarom trouwde Therese, al dan niet onder druk van haar ouders, een ander. Volgens de overlevering zocht Schubert vervolgens troost bij prostituées die hem opscheepten met syfilis waaraan hij uiteindelijk, naar alle waarschijnlijkheid, ook is overleden.
Hoewel DSK financieel niets te klagen heeft en tot nu toe drie echtgenotes kon onderhouden, lijkt hem hetzelfde lot beschoren als de jonge componist. Ook Strauss-Kahn dreigt ten onder te gaan aan troosteloze lust. Daarmee houdt de vergelijking overigens meteen op. Terwijl de Fransen nog fulmineren tegen het Amerikaanse rechtssysteem waarin iemand door de heilige openbaarheid al schuldig is bevonden voordat een flinter bewijs is geleverd, betreurt DSK ongetwijfeld zijn onvermogen één grote liefde te koesteren. Eén muze die hem voor de geschiedenis had kunnen behouden, zoals Therese Grob dat deed voor Schubert.
Strauss-Kahn had Europese geschiedenis kunnen schrijven. Twee keer zelfs. Eén keer als redder van Griekenland en daarmee van de euro en de monetaire unie, één keer als redder van Frankrijk tegen de onderbuik van Marine Le Pen. In plaats daarvan wordt hij ervan verdacht zijn eigen onderbuik niet in bedwang te hebben.
Winterreise wordt over het algemeen gezien als een muzikale metafoor van menselijke eenzaamheid, een individuele zoektocht naar de kern van het bestaan. Ik moet denken aan het derde couplet van het het eerste lied van Schuberts beroemde cyclus. Strauss-Kahn zal zich in die woorden kunnen herkennen. Alleen weet over tweehonderd jaar niemand meer wie hij was.

Was soll ich länger weilen, Ik moet ervoor bedanken
daß man mich trieb' hinaus? te worden weggejaagd.
Laß irre Hunde heulen Als dolle honden janken,
vor ihres Herren Haus! weet ik mij al belaagd.
Die Liebe liebt das Wandern, De liefde houdt van zwerven,
Gott hat sie so gemacht - God heeft dat zo bedacht,
von einem zu dem andern - net als het moeten sterven.
fein Liebchen, gute Nacht!   Ja, liefje, goedenacht!

   (vertaling Frederik Menning)

De schoonheid van rouw

2011-03-18T12:48:00.000+01:00

Het is dat de winnaars van de World Press Photo al bekend zijn, anders hadden de fotografen van AP en Reuters die momenteel in Japan aan het werk zijn een goede kans gemaakt. Alle foto's uit het rampgebied schrijnen. De oprukkende vloedgolf, de meedogenloze chaos van steen en staal, de overlevenden die op een schoolplein in Sendai in een lange rij volkomen beheerst wachten op drinkwater, de hand van een dode man uit de stad Toyoma. Mijn oog haakte aan de foto van een jonge vrouw die met opgetrokken blote benen tussen het puin in de voorstad Natori zit. Haar donkerrode rubber laarzen staan naast haar, besmeurd met modder. Ze huilt. Het is oorverdovend verdriet.
Niemand vraagt zich hardop af of wij getuigen mogen zijn van deze rouw. Hoewel er ongetwijfeld mensen zullen zijn die hun blik afwenden bij het zien van zoveel ellende, accepteren de meeste van ons de beelden als nieuws. Nieuws is wat mensen ten diepste beweegt en dat is zelden leuk. Nieuws is de siddering in de rechtszaal waar gisteren de pro forma zitting in de zaak Robert M. plaatsvond. Nieuws is het vliegverbod boven Libië. Nieuws is de rouw van Japan.
In de rechtszaal mocht gisteren niet worden gefotografeerd. Wel was er een tekenaar aanwezig die M., zijn advocaten en beide officieren van Justitie in beeld bracht. De tekening deed waarvoor ze was bedoeld: ze illustreerde een verhaal in de krant. Ze veroorzaakte geen siddering, geen afschuw, geen haat. Foto's doen dat wel. Foto's kunnen door je huid heen branden. Diep van binnen vreet bij ons namelijk een verlangen om te zien wat wij niet willen zien. Onze ogen blijven langer kleven aan de eenzame vrouw in Natori dan aan het lieflijke ijsbeertje in Blijdorp. Dat is journalisten niet te verwijten.
Soms is de emotie die mensen ervaren bij het zien van een nieuwsfoto zo groot dat zij proberen het beeld van hun netvlies te wissen. Dat doen ze vaak met een beroep op de ethiek, de moraal en zo nodig de wet. Een van de meest sprekende voorbeelden is de foto van het Soedanese meisje dat, hol van de honger, op haar hurken knielt terwijl een gier zichtbaar op haar dood wacht. De Zuid Afrikaanse Kevin Carter won er in 1994 de Pulitzer price mee. De morele verwijten aan zijn adres waren vervolgens zo overweldigend dat de fotograaf zichzelf maanden later van het leven beroofde. Carter liet zien wat wij niet willen zien. Mogen we hem dat verwijten? Ik vind van niet. Het debat over wat wel en niet journalistiek toelaatbaar is moet zich niet beperken tot de morele verantwoordelijkheid van journalisten en fotografen zelf. Het geweten van de lezer en de kijker is minstens zo bepalend voor wat nieuws wordt genoemd. En dat is zelden leuk.
Ik kan uren naar de foto van het Soedanese meisje kijken. Net als naar de foto van de Japanse vrouw en haar rubberlaarzen. Beelden die pijn doen en tegelijkertijd prachtig zijn. Dat is wat nieuwsfotografie kan doen: raken aan de schoonheid van rouw.
Ik ben blij dat er gisteren geen fotograaf in de rechtszaal zat.

100 jaar Internationale Vrouwendag

2011-03-08T14:08:00.011+01:00

De sokkenwinkel van Joost van den Vondel
'Welk aangeleerd gedrag heb jij doorbroken om jouw top te bereiken?' Met deze vraag opende prinses Máxima het Women Inc. Festival afgelopen weekend in Amsterdam. Een opmaat tot Internationale Vrouwendag die vandaag voor de honderdste keer wordt gevierd. Journalisten in dag- en weekbladen maken de balans op. Wie is een topvrouw, wie is een (s)topvrouw (het woordgrapje is niet van mij). Vrij Nederland heeft eurocommissaris Neelie Kroes op de cover staan. Trouw interviewt Margriet van der Linde van Opzij. Ze hebben alle twee een hekel aan de verwende prinsesjes waarover journaliste Elma Drayer vorig jaar een boek schreef. Hun beider moeders werkten niet.

Toen ik het artikel over mevrouw Kroes las in VN (nummer 09, 5 maart 2011) bleef ik lang kijken naar een foto uit 1986 van de opening van de Oosterscheldedam. In het midden staat een in blauw gehulde koningin Beatrix, rechts naast haar staat een in cyclaam gehulde Neelie. Beatrix heft speels vermanend haar vinger, Neelie glimlacht bescheiden en spottend tegelijk. Al hun twintig nagels zijn zichtbaar rood gelakt. Met uitzondering van die nagels lijkt Neelie Kroes op die foto beangstigend veel op mijn moeder. Hetzelfde haar, diezelfde blik. En aangezien mijn moeder in de jaren zeventig hetzelfde kapsel had als Beatrix (elke zaterdagochtend wassen en watergolven) en ik haar ook een beetje als de koningin beschouwde (mijn moeder was een carrièrevrouw en werkte fulltime tot haar zeventigste), leverde de foto een persoonlijk dubbelportret op van wat ik altijd heb (aan)geleerd over vrouwelijke ambitie. Werk. Woeker met je talent. Wees economisch zelfstandig.

Dat gedrag heb ik vorig jaar doorbroken om de zogenaamde top te behalen. In mijn vak is dat het schrijven van een boek. Het verscheen in januari en gaat over de chronische psychiatrie. Niemand heeft om dat boek gevraagd, niemand heeft ervoor betaald. Ik heb jarenlang flutfolders en nonsense-nieuwsbrieven volgeschreven waarmee ik goed verdiende en die inmiddels allemaal bij het grof vuil staan. Drie weken na de bevalling van mijn tweede kind leverde ik de content van een website die al lang weer uit de lucht is. Volstrekt nutteloze arbeid in een van markt bezeten samenleving die mij economisch zelfstandig maakte en mij in staat stelde een oppas te betalen, veel schoenen (en boeken) te kopen, mijn kinderen op dure zomerkampen te laten gaan en elke maand mijn nagels te laten lakken. Een verwend prinsesje, inderdaad.

Nu ben ik economisch afhankelijk van mijn man. Als hij mij morgen verlaat, moet ik overmorgen het huis uit. Ik heb geen arbeidsongeschiktheidsverzekering en geen pensioen. Dat is namelijk verdampt dankzij Fortis en zit voor de rest in dat boek. Ben ik gelukkiger dan ik was toen ik nog geen (s)top- of zigzag- of een gemiste kansvrouw was? Nee. Aangeleerd gedrag is namelijk heel moeilijk af te leren. Maar laten we wel zijn, we kunnen niet allemaal koningin worden (denk aan Mabel, maar ook aan prins Charles). Dus ben ik weer naarstig op zoek naar opdrachtgevers die mij voor een flutfolder of iets anders onzinnigs willen belonen. Ik mag dan op de top van de piramide van Maslow staan, het geld is op.

Ik heb één troost. Joost van den Vondel had een sokkenwinkel op de Warmoesstraat die hij van zijn vader had overgenomen. Hij stierf in bittere armoede. Maar de mooiste plekken in Amsterdam zijn naar hem vernoemd.

Een pennenstrijd tegen het eigen gelijk

2011-02-27T13:57:00.004+01:00

Psychiater Frank Koerselman vindt dat we teveel klagen, te ijdel zijn en doorslaan in onze behoefte aan waardering (de Volkskrant, het Vervolg, zaterdag 26 februari 2011). 'Al dat twitteren en bloggen: alsof het er iets toe doet wat jij vindt', zegt hij.
Het was die zin die mij overtuigde. Omdat niets er toe doet. Niemand vraagt om woorden. Het schrijven van een blog is net zo zinloos als het voortstuwen van een rots tegen een berg. Zinloos, maar niet waardeloos. Dat is de kern van Albert Camus' Mythe van Sisyfus. Het gaat niet om de top, maar om de strijd.
De behoefte aan verhalen is grenzeloos, maar het verlangen ernaar wordt in toenemende mate beloond met meningen. In dat opzicht heeft Koerselman gelijk. Schrijvers zijn columnisten geworden. Dat is niet het doel dat ik nastreef met dit blog. Als er één reden is waarom ik journalist ben geworden, is het wel dat ik geen idee heb. Ik begrijp het niet. Ik begrijp het recht niet waarover ik al vijftien jaar publiceer en dat zelden gerechtigheid belooft. Ik begrijp niet dat mensen oprecht denken dat ze het geluk zelf kunnen afdwingen, terwijl zoveel mensen gek worden van een verdriet dat zij niet hebben gekozen. Ik begrijp het blinde vertrouwen in zelfredzaamheid niet, noch het geloof van miljoenen in de kracht van iets dat God heet. Het zijn enkele van de thema's die in dit blog terug zullen komen. Gerechtigheid, geluk, gekte en God. Maar ook het vertrouwen in de rechtsstaat, het nut van straffen, de grenzen tussen non-fictie en fictie en de ethische mores van de journalistiek.
Het schrijven van een blog is voor mij meer dan een narcistische behoeftebevrediging, wat Koerselman daarvan ook mag denken. Schrijven is strijden. Een gedisciplineerd wanhoopsoffensief. Het bijhouden van een blog is in dat opzicht een strenge opdracht gedachten te ordenen tot zinnen. Dat daardoor ook de persoon van de schrijver in zich komt, is onvermijdelijk voor wie, als ik, gelooft dat vorm en vrouw één zijn. Dat is geen originele gedachte. De polemist Menno ter Braak betoogde in de jaren dertig van de vorige eeuw al: 'Mijn ik is een vorm van polemiek, evenals mijn schrijven'. Het is het motto van dit blog.
Het komende jaar zal ik wekelijks een virtuele pennenstrijd voeren. Een pennenstrijd tegen het eigen gelijk. Wij moeten ons Sisyfus namelijk als gelukkig voorstellen.